“ยศชนัน-เจเศรษฐ์” เร่งแก้ปัญหาสารหนู โลหะหนักในแม่น้ำสาย ย้ำต้องแก้ตั้งแต่ต้นตอ ใช้ M-Sense ตรวจสารหนูในน้ำ รู้ผล 5 นาที
แจ้งเตือนประชาชนรวดเร็ว

รัฐบาลให้ความสำคัญเร่งแก้ไขปัญหาสารพิษปนเปื้อนทั้งสารหนูและโลหะหนักในแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย โดยนายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย ได้หารือประเด็นดังกล่าวกับนายหลี่ เฉียง นายกรัฐมนตรีสาธารณรัฐประชาชนจีน พร้อมประสานความร่วมมือกับประเทศที่เกี่ยวข้องตลอดแนวลำน้ำ เพื่อแก้ไขปัญหาตั้งแต่ต้นน้ำ และเร่งหาแหล่งน้ำสำรองและแหล่งน้ำสำหรับผลิตน้ำประปา เพื่อให้ประชาชนในพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบมีน้ำสะอาดเพียงพอต่อการอุปโภคบริโภค ขณะที่นายเจเศรษฐ์ ไทยเศรษฐ์ รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงมหาดไทย ลงพื้นที่บ้านพญาไพร อำเภอแม่ฟ้าหลวง จังหวัดเชียงราย สำรวจเหมืองแร่ในพื้นที่ดอยก่อวัน เมืองกาน ฝั่งรัฐฉานของเมียนมา ที่เป็นสาเหตุสารพิษในแม่น้ำสาย พบการเปิดหน้าดินทำเหมืองหลายจุดและยังมีพื้นที่ที่สามารถขยายเหมืองเพิ่มเติมได้ เร่งรวบรวมข้อมูลอย่างรอบด้าน ทั้งระบบการผลิตแร่ บริษัทนำเข้าและส่งออก สารตั้งต้น แร่ที่นำเข้ามาในประเทศไทย ตลอดจนบุคคลและบริษัทที่เกี่ยวข้อง ควบคู่การจัดหาแหล่งน้ำสำรอง ทั้งการใช้น้ำจากตำบลเกาะช้าง โครงการเชียงแสนที่นำน้ำจากแม่น้ำโขงมาช่วย และการจัดหาแหล่งน้ำจากแม่น้ำลาว เพื่อแก้ไขปัญหาระยะยาวและรองรับการผลิตน้ำประปาให้ประชาชน นอกจากนี้ ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม ลงพื้นที่อำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย ติดตามการนำชุดตรวจ “M-Sense” ซึ่งเป็นนวัตกรรมตรวจวัดการปนเปื้อนสารหนูและโลหะหนักภาคสนามมาใช้ตรวจสอบคุณภาพน้ำ สามารถแสดงผลปริมาณสารหนูภายใน 3–5 นาที มีต้นทุนเพียง 60 บาทต่อครั้ง ช่วยให้หน่วยงานท้องถิ่น เจ้าหน้าที่สาธารณสุข และผู้นำชุมชนใช้เฝ้าระวัง คัดกรอง และแจ้งเตือนประชาชนได้อย่างรวดเร็ว พร้อมศึกษาแนวทางสร้างระบบชะลอน้ำเพื่อดักตะกอนดินที่ปนเปื้อนสารพิษ ก่อนขุดลอกและนำไปกำจัดอย่างถูกวิธีและปลอดภัย
นายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย ให้ความสำคัญต่อการแก้ปัญหาสารพิษในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย โดยยืนยันว่าได้พูดคุยเรื่องดังกล่าวกับนายหลี่ เฉียง นายกรัฐมนตรีสาธารณรัฐประชาชนจีน และจะมีการประชุมร่วมกันในระดับคณะทำงาน โดยการเดินทางเยือนสาธารณรัฐแห่งสหภาพเมียนมา ของนายสีหศักดิ์ พวงเกตุแก้ว รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ หนึ่งเรื่องหลักคือการแก้ปัญหาสารพิษที่ไหลลงไปในแม่น้ำ โดยขณะนี้ทุกฝ่ายรับทราบถึงอันตรายและความเดือดร้อนที่ประเทศไทยซึ่งอยู่ปลายน้ำได้รับผลกระทบ พร้อมสั่งการให้การประปาส่วนภูมิภาคเร่งหาแหล่งน้ำสำรอง และแหล่งน้ำสำหรับการผลิตน้ำประปาอุปโภค-บริโภค ให้เพียงพอกับความต้องการของประชาชนในจังหวัดที่ได้รับผลกระทบให้ได้มากที่สุด ซึ่งการประปาส่วนภูมิภาคได้เริ่มดำเนินการแล้ว ไม่ใช่เพียงรอตรวจสอบว่า สารพิษมาจากไหน เพราะกว่าจะทำให้หมดสารพิษไป ระหว่างนั้นประชาชนคงมีความเดือดร้อน จึงรอไม่ได้ และต้องเร่งหาทรัพยากรน้ำจากแหล่งอื่น ๆ มาดูแลประชาชนก่อน
นายเจเศรษฐ์ ไทยเศรษฐ์ รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงมหาดไทย ลงพื้นที่บ้านพญาไพร ตำบลเทอดไทย อำเภอแม่ฟ้าหลวง จังหวัดเชียงราย ซึ่งเป็นพื้นที่ชายแดนไทย-เมียนมา สามารถมองเห็นเหมืองแร่ในดอยก่อวัน เมืองกาน ในฝั่งรัฐฉานของเมียนมาได้อย่างชัดเจน ซึ่งเป็นสาเหตุของสารพิษในแม่น้ำสาย โดยมีการเปิดหน้าดินทำเหมืองขนาดใหญ่หลายจุดวางเรียงรายตามแนวเขา สามารถมองได้ด้วยตาเปล่า และเมื่อใช้กล้องส่องทางไกล พบมีอีกไม่ต่ำกว่า 10 จุดที่มีการเปิดหน้าดิน โดยจุดที่อยู่บนเนินเขา มีรถแบคโฮ 2 คัน กำลังทำงาน ส่วนจุดอื่นไม่พบเครื่องจักร ซึ่งเมื่อช่วง 1 เดือนที่ผ่านมา มีรายงานว่ามีการทำเหมืองทองคำอย่างต่อเนื่อง โดยบริเวณใกล้เคียงยังพบอาคารที่คาดว่าจะเป็นจุดถลุงแร่ และมีอาคารตั้งเรียงรายกันเหมือนหมู่บ้านเมืองสแกมเมอร์ที่พบในชายแดนฝั่งเมียวดี
นายเจเศรษฐ์ เปิดเผยว่า ขณะนี้ได้ข้อมูลทางภาพถ่ายดาวเทียม และต้องการมาเห็นพื้นที่จริง ว่าโครงสร้างเหมืองเป็นอย่างไร การควบคุมจำนวนเหมือง พื้นที่การขุดทำเหมืองแร่เพิ่มเติมมากน้อยเพียงใด ซึ่งได้เห็นถึงการทำงาน และยังเหลือพื้นที่อีกจำนวนมากที่สามารถขยายเหมืองได้ คาดว่ามีการวางแนวทางขยายเหมืองไปเรื่อย ๆ ซึ่งพื้นที่ดังกล่าวค่อนข้างใกล้ชิดชุมชนลำธารที่จะไหลลงไปยังพื้นที่แม่สาย จะส่งผลกระทบต่อประชาชน ทั้งนี้นายกรัฐมนตรี ได้กำชับว่าให้รวบรวมข้อมูลให้มากที่สุด ทั้งระบบผลิตแร่ บริษัทนำเข้าส่งออก สารตั้งต้น และแร่ที่นำเข้ามาในประเทศไทย คนไทย และบริษัทที่เข้ามาเกี่ยวข้อง ส่วนการประสานงาน นายกรัฐมนตรี ได้หารือกับนายกรัฐมนตรีจีนแล้ว และในวันที่ 16 - 18 พฤศจิกายน 2569 จะเดินทางไปสมทบกับนายกรัฐมนตรี เพื่อหารือปัญหาดังกล่าว รวมถึงต้องเชิญประเทศที่เกี่ยวข้องตลอดแนวลำน้ำ ที่ได้รับผลกระทบเข้ามาพูดคุยกับทางการจีนด้วย เชื่อว่าหากทางการจีนให้ความสำคัญ และทำตามที่รับปากไว้ สถานการณ์จะคลี่คลายไปได้ด้วยดี แต่ยอมรับว่าการควบคุมพื้นที่ไม่ใช่เรื่องง่าย รวมถึงต้องอาศัยผู้เชี่ยวชาญ และหาเทคโนโลยีเข้าไปรองรับ แต่สิ่งที่รัฐบาลทำได้ทันที คือการดูแลประชาชน ทั้งน้ำที่ใช้ในการเกษตร อุปโภค บริโภค วิถีชีวิตต่าง ๆ ซึ่งถือว่ากระทบทั้งห่วงโซ่ ตั้งแต่เด็ก ผู้ใหญ่ ผู้สูงอายุ ผู้ป่วย โดยได้กำชับทุกหน่วยงานไปแล้ว
ส่วนการหาแหล่งน้ำ เพื่อทำน้ำประปาใหม่นั้น นายเจเศรษฐ์ กล่าวว่า ที่อำเภอแม่สาย มีน้ำสำรองเป็นขั้นตอนอยู่แล้วตามสถานการณ์ฉุกเฉินอย่างในช่วงที่ผ่านมาเมื่อมีสารพิษเกินค่ามาตรฐาน ได้ใช้น้ำจากตำบลเกาะช้างเข้ามาช่วยเสริม ส่วนแนวทางการแก้ไขปัญหาระยะยาว ได้เริ่มทำไปแล้ว คือ โครงการเชียงแสน ในการนำน้ำจากแม่น้ำโขงมาช่วย ซึ่งแม้ว่าขณะนี้แม่น้ำโขงจะมีปัญหาแต่ยังอยู่ในเกณฑ์ที่ต่ำ ส่วนแม่น้ำกก ได้อนุมัติงบประมาณและอยู่ระหว่างการจัดซื้อจัดจ้าง เป็นฝั่งแม่น้ำลาว ขณะนี้เร่งแก้ปัญหาอย่างถาวร และพยายามย้ายสายน้ำ เพื่อแก้ไขปัญหาระยะยาว และรองรับประปาหมู่บ้าน หากพื้นที่ใดสามารถทำได้ทันทีจะเร่งรัดทำคำของบกลาง ให้ประชาชนในแต่ละหมู่บ้าน
(15 พ.ย. 69) ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ลงพื้นที่บริเวณสะพานมิตรภาพไทย-เมียนมา แห่งที่ 1 อำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย สำรวจจุดเสี่ยงริมฝั่งแม่น้ำที่สภาพน้ำยังคงมีลักษณะสีขุ่นแดงอย่างเห็นได้ชัด โดยได้สังเกตการณ์การปฏิบัติงานของทีมนักวิจัยจากศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ที่ได้นำนวัตกรรม “M-Sense” (เอ็ม-เซนส์) มาประยุกต์ใช้ในการแก้ปัญหาจริง ซึ่งเป็นชุดทดสอบการปนเปื้อนสารหนูและโลหะหนักภาคสนาม ที่มีการใช้งานง่าย ไม่ซับซ้อน อุปกรณ์หลักจะประกอบด้วย น้ำยาทดสอบ และแผ่นชิปขั้วไฟฟ้า ขั้นตอนเริ่มจากการนำแผ่นชิปขั้วไฟฟ้าเสียบเข้ากับเครื่องอ่านที่เชื่อมต่อกับโปรแกรมคอมพิวเตอร์ ซึ่งมีการตั้งค่าพารามิเตอร์สำหรับการตรวจวัดไว้เรียบร้อยแล้ว จากนั้นนำตัวอย่างน้ำที่ต้องการตรวจมาผสมเข้ากับน้ำยาทดสอบและเขย่าให้เข้ากัน ก่อนจะใช้หลอดดูด (Dropper) ดูดน้ำตัวอย่างที่ผสมแล้วหยดลงบนแผ่นชิปขั้วไฟฟ้า และกดสั่งการประมวลผลผ่านคอมพิวเตอร์ ระบบเซนเซอร์จะวิเคราะห์และแสดงผลปริมาณสารหนูออกมาเป็นตัวเลขอย่างชัดเจนบนหน้าจอคอมพิวเตอร์ภายในเวลาเพียง 3-5 นาทีเท่านั้น ด้วยกลไกดังกล่าว ทำให้ M-Sense สามารถตรวจวัดคุณภาพน้ำได้อย่างรวดเร็วและให้ผลที่สอดคล้องใกล้เคียงกับการส่งตรวจในห้องปฏิบัติการกลาง แต่มีต้นทุนที่ถูกกว่ามากเพียง 60 บาทต่อครั้ง ส่งผลให้หน่วยงานท้องถิ่น เจ้าหน้าที่สาธารณสุข หรือแม้กระทั่งผู้นำชุมชน สามารถเข้าถึงเครื่องมือนี้เพื่อใช้เฝ้าระวัง คัดกรอง และแจ้งเตือนชาวบ้านให้งดใช้น้ำได้อย่างรวดเร็วหากพบค่าสารหนูพุ่งสูงเกินมาตรฐาน ช่วยลดความตื่นตระหนกและป้องกันผลกระทบต่อสุขภาพของประชาชนได้อย่างทันท่วงที
ศ.ดร.ยศชนัน กล่าวถึงการจัดการปัญหาระยะยาว ว่า ปัญหาสารหนูปนเปื้อนถือเป็นวาระระดับภูมิภาคที่รัฐบาลให้ความสำคัญสูงสุด การดำเนินงานดังกล่าวสอดรับกับการหารือระดับทวิภาคีระหว่างนายกรัฐมนตรีของไทยและนายกรัฐมนตรีจีนที่ผ่านมา ที่ได้หยิบยกประเด็นนี้ขึ้นมาพูดคุยอย่างจริงจัง เพื่อประสานความร่วมมือในการบริหารจัดการและแก้ปัญหาตั้งแต่ต้นน้ำ อย่างไรก็ตามจากข้อมูลทางวิชาการและการวิเคราะห์แหล่งน้ำพบว่า สารหนูและโลหะหนักมักจะปะปนมากับความขุ่น หรือเกาะติดมากับตะกอนดินที่ไหลมาตามกระแสน้ำ ดังนั้น หน่วยงานที่เกี่ยวข้องจึงได้ร่วมกันศึกษาโมเดลการสร้างระบบ “ชะลอน้ำ” หรือการสร้างจุดดักกระแสน้ำ เมื่อกระแสน้ำไหลช้าลง ตะกอนดินที่ปนเปื้อนสารพิษจะตกตะกอนลงสู่ก้นแม่น้ำ จากนั้นจะสามารถส่งเครื่องจักรเข้าไปขุดลอกและเก็บเกี่ยวตะกอนเหล่านั้นออกไปกำจัดอย่างถูกวิธีและปลอดภัย ซึ่งจะช่วยลดปริมาณสารหนูในระบบนิเวศของแม่น้ำสายลงได้อย่างมหาศาล แนวทางนี้เตรียมนำเสนอเข้าสู่ที่ประชุมศูนย์ปฏิบัติการช่วยเหลือผู้ประสบอุทกภัย วาตภัย และดินโคลนถล่ม (ศปช.) ส่วนหน้า ภาคเหนือ เพื่อผลักดันให้เกิดการปฏิบัติจริงโดยเร็ว
ศ.ดร.ยศชนัน ยังย้ำถึงความจำเป็นของการใช้ข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ เป็นเครื่องมือทางการทูตเพื่อสร้างความร่วมมือระหว่างประเทศ โดยระบุว่า แม้ประเทศไทยจะมีชุดตรวจภาคสนาม M-Sense เพื่อแจ้งเตือนประชาชนได้อย่างรวดเร็ว แต่เมื่อถึงคราวที่ต้องนำข้อมูลไปใช้เป็นหลักฐานในการเจรจาระดับรัฐบาลต่อรัฐบาล (G2G) หรือการพูดคุยกับภาคเอกชนของประเทศเพื่อนบ้าน ประเทศไทยจำเป็นต้องมีชุดข้อมูลที่แข็งแกร่งและยืนยันได้ด้วยมาตรฐานสากล จึงมอบหมายให้ สวทช. และสถาบันวิจัยแสงซินโครตรอน (องค์การมหาชน) ทำหน้าที่เป็น “กระดูกสันหลังทางวิทยาศาสตร์” เพื่อตรวจสอบความแม่นยำคู่ขนานไปกับห้องปฏิบัติการของกรมควบคุมมลพิษ ทำให้ผลการตรวจวัดของไทยมีความโปร่งใส น่าเชื่อถือ เป็นที่ยอมรับของนานาชาติ และนำไปสู่เป้าหมายสูงสุดคือการเจรจาเพื่อกำหนดค่ามาตรฐานความปลอดภัยของแหล่งน้ำร่วมกันกับประเทศเพื่อนบ้าน เพื่อยุติปัญหาการปล่อยสารพิษลงสู่แหล่งน้ำสาธารณะอย่างถาวร นอกจากนี้ยังได้สรุปสถานการณ์การปนเปื้อนสารหนูในแม่น้ำสาย ประเมินผลกระทบต่อวิถีชีวิตและสุขภาพของประชาชน รวมถึงวางแผนการดำเนินการแก้ไขปัญหาอย่างเป็นระบบ เพื่อให้ประชาชนมีน้ำสะอาดสำหรับอุปโภคบริโภค และผลผลิตทางการเกษตรมีความปลอดภัย